ارزیابی و مدل‌سازی ذخیره کربن آلی خاک در کاربری‌های مختلف اراضی در منطقه فندقلو-اردبیل

معمری, مهدی; سخندان, نسیم; قربانی, اردوان; رحیم پوران, شیما

doi:10.22098/mmws.2026.20344.1852

ارزیابی و مدل‌سازی ذخیره کربن آلی خاک در کاربری‌های مختلف اراضی در منطقه فندقلو-اردبیل

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

¹ استاد گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

² کارشناسی ارشد علوم و مهندسی مرتع، گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

³ استادیار گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

10.22098/mmws.2026.20344.1852

چکیده

تغییر کاربری اراضی یکی از مهم‌ترین عوامل انسانی مؤثر بر پویایی کربن آلی خاک است. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی اثر نوع کاربری اراضی بر درصد کربن آلی و ذخیره کربن آلی خاک در انواع کاربری اراضی در منطقه فندقلو اردبیل انجام شد. برای انجام این تحقیق، کاربری‌های مرتع، جنگل، درختچه‌زار و اراضی کشاورزی دیم به‌عنوان نماینده انواع کاربری‌های غالبِ منطقه انتخاب شدند. در هر کاربری در امتداد سه ترانسکت 100 متری، ﻧﻤﻮﻧﻪ‌های خاک (در مجموع 72 نمونه) از دو عمق سطحی (0 تا 20 سانتی‌متری) و عمق زیرین (20 تا 40 سانتی‌متری) برداشت شد. در آزمایشگاه خصوصیات خاک مانند pH، هدایت الکتریکی، بافت خاک، وزن مخصوص ظاهری، درصد کربن آلی و ذخیره کربن آلی خاک تعیین شدند. برای مقایسه مقدار کربن آلی در عمق سطحی و زیرین خاک، از آزمون t جفتی استفاده شد. همچنین، برای بررسی اثرات متقابل نوع کاربری اراضی و عمق خاک بر مقدار کربن آلی خاک از آزمون تجزیه واریانس دوطرفه و برای مقایسه میانگین‌ها از آزمون توکی استفاده شد. به‌منظور بررسی رابطه بین درصد کربن آلی و ذخیره کربن آلی خاک، از تحلیل رگرسیون خطی ساده استفاده شد. نتایج آزمون t جفتی نشان داد که در همه کاربری‌ها، درصد کربن آلی و ذخیره کربن آلی خاک در لایه سطحی به‌طور معنی‌داری بیشتر از لایه زیرین بود (p<0.001). سایت جنگل بیشترین اختلاف بین دو عمق را نشان داد؛ به‌طوری‌که مقدار کربن آلی از 24/3 درصد در لایه سطحی به 05/2 درصد در لایه زیرین کاهش یافت و ذخیره کربن آلی نیز از 86/89 به 73/65 تن در هکتار رسید. نتایج مقایسه میانگین اثر متقابل نوع کاربری اراضی و عمق خاک نیز نشان داد که بیشترین مقدار کربن آلی (24/3 درصد) و ذخیره کربن آلی خاک (86/89 تن کربن در هکتار) در لایه سطحیِ کاربری جنگل مشاهده شد. نتایج تحلیل رگرسیون خطی ساده نشان داد که بین دو فاکتور درصد کربن آلی و کربن آلی خاک رابطه خطیِ مثبت و معنی‌داری وجود داشت. به‌طورکلی، یافته‌های این پژوهش بر اهمیت حفاظت از جنگل‌ها و درختچه‌زارهای منطقه فندقلو تأکید می‌کند و نشان می‌دهد که تداوم تغییر کاربری این اکوسیستم‌ها، می‌تواند ظرفیت ذخیره کربن خاک را کاهش دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات