ارزیابی ارتباط بین متغیرهای محیطی، شاخص‌های گیاهی و خصوصیات خاک بر عملکرد گندم دیم

سلطانی, آزاده; ذوالفقاری, علی اصغر; کابلی, سید حسن; لونگو مینولو, جوزف

doi:10.22098/mmws.2026.19728.1811

ارزیابی ارتباط بین متغیرهای محیطی، شاخص‌های گیاهی و خصوصیات خاک بر عملکرد گندم دیم

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشجوی دکتری، گروه بیابان‌زدایی، دانشکده مطالعات کویر، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران

² دانشیار، گروه بیابان‌زدایی، دانشکده مطالعات کویر، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران

³ استادیار پژوهشی، دانشکده کشاورزی، غذا و محیط زیست (Di3A)، دانشگاه کاتانیا، ایتالیا

10.22098/mmws.2026.19728.1811

چکیده

عملکرد گندم دیم در مناطق خشک و نیمه‌خشک به عوامل محیطی نظیر توپوگرافی، پوشش گیاهی و خصوصیات خاک وابسته است. این مطالعه باهدف شناسایی ارتباط و اهمیت این عوامل در دشت کالپوش استان سمنان انجام شده است. داده‌های عملکرد و نمونه‌های خاک از ۱۱۲ مزرعه برداشت و عملکرد در پلات‌های ۵×۵ متر و نمونه‌های خاک از عمق ۰–۳۰ سانتی‌متری همان پلات‌ها جمع‌آوری گردید. ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک شامل بافت، چگالی ظاهری، کربن آلی، نیتروژن کل، اسیدیته، هدایت الکتریکی، کربنات کلسیم معادل، نسبت جذب سدیم و غلظت عناصر محلول اندازه‌گیری شد. شاخص NDVI از تصاویر Sentinel-2 با تفکیک ۱۰ متر برای ماه‌های فروردین تا تیر استخراج گردید. شاخص‌های توپوگرافی شامل شیب، ارتفاع، شاخص رطوبت توپوگرافی، LS-factor، انحنای سطح، عمق دره و موقعیت شیب نسبی نیز از مدل رقومی ارتفاع بادقت 30 متر استخراج شد. تحلیل داده‌ها در محیط R انجام شد. نتایج نشان داد خاک منطقه دارای بافت لوم شنی - رسی با میانگین pH برابر ۶/۷، شوری 4/1 dS/m،کربنات کلسیم معادل برابر ۳/۸ درصد، کربن آلی ۱/۱ درصد، سدیم محلول 96/5 ppm و SAR حدود ۶۶/۱ است. نتایج نشان داد که کربنات کلسیم معادل با 25/0-=r و اسیدیته با 21/0-=r همبستگی معنی‌دار در سطح ۰۵/۰ با عملکرد داشتهاند. NDVI در تمام ماه‌ها رابطه مثبت معنیدار با عملکرد نشان داد و بیشترین همبستگی در اردیبهشت (53/0=r) مشاهده شد. در بین متغیرهای توپوگرافی ارتفاع، شاخص رطوبت توپوگرافی و موقعیت نسبی شیب به ترتیب با 29/0-=r ، 24/0= r و 23/0=r همبستگی معنیدار با عملکرد داشتند. تحلیل هم‌خطی نشان داد متغیرهای درصد شن و رس، سدیم محلول و NDVI ماه دوم دارای هم‌خطی بالا هستند و از لیست دادهها حذف گردیدند. بر اساس الگوریتم Boruta، متغیرهای NDVI بهجز اردیبهشت، ارتفاع، مجموع کلسیم - منیزیم، کربنات کلسیم معادل و اسیدیته مهم‌ترین عوامل مؤثر بر عملکرد گندم دیم بودند. در مجموع، نتایج نشان داد که عملکرد گندم دیم در دشت کالپوش حاصل برهم‌کنش عوامل محیطی مختلف از جمله ویژگی‌های شیمیایی خاک (به‌ویژه آهکی بودن) و شاخص پوشش گیاهی در طول فصل رشد است. نتایج نشان داد که متغیرهای مرتبط با پوشش گیاهی و ویژگی‌های شیمیایی خاک، به‌ویژه NDVI و کربنات کلسیم معادل، میتوانند نقش مهمتری در تبیین تغییرات عملکرد گندم دیم داشتهباشند.

کلیدواژه‌ها