ارزیابی عوامل موثر بر شوری مخزن سد گتوند و نقش تخلیه‌کننده‌ها در کنترل آن

فرخ نیا, اشکان; افتخاری, مرتضی; میان آبادی, آمنه

doi:10.22098/mmws.2026.19647.1806

ارزیابی عوامل موثر بر شوری مخزن سد گتوند و نقش تخلیه‌کننده‌ها در کنترل آن

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

¹ پژوهشکده انرژی، پژوهشگاه علوم و تکنولوژی پیشرفته و علوم محیطی، دانشگاه تحصیلات تکمیلی صنعتی و فناوری پیشرفته، کرمان، ایران

² پژوهشکده مطالعات و تحقیقات منابع آب، موسسه تحقیقات آب، تهران، ایران

³ گروه اکولوژی، پژوهشکده علوم محیطی، پژوهشگاه علوم و تکنولوژی پیشرفته و علوم محیطی، دانشگاه تحصیلات تکمیلی صنعتی و فناوری پیشرفته، کرمان، ایران

10.22098/mmws.2026.19647.1806

چکیده

ورود نمک از سازند گچساران عنبل، چالش اصلی کیفیت آب در مخزن سد گتوند از مرحله طراحی بوده است. قبل از آبگیری سد و برای مدیریت چالش شوری ورودی به مخزن از سازند عنبل، روش‌های مختلف سازه‌ای و مدیریتی بررسی شده و در نهایت بر اساس مدل‌سازی، مدیریت شوری مخزن از طریق تخلیه‌کننده تحتانی در تراز 123 متر و تعبیه یک لوله GRP در تراز ۹۰ متر در اولویت قرار گرفت. مطالعه حاضر با تحلیل داده‌های میدانی اندازه‌گیری شده طی 13 سال (از مرداد 1390 تا مهر 1403) بهره‌برداری از سد شامل دبی ورودی و خروجی، شوری خروجی و شوری اعماق مختلف مخزن، تراز آب و برنامه بهره‌برداری از مخزن، میزان موفقیت مدیریت شوری مخزن سد گتوند و نقش این دو تخلیه‌کننده را به تفکیک مورد ارزیابی قرار داده است. نتایج نشان می‌دهد که اگرچه عواملی چون تراز آب، جریان سیلابی ورودی و دما بر میزان شوری مخزن سد تاثیر دارد، اما تخلیه‌کننده‌های ذکر شده می‌تواند شوری مخزن را کنترل کند. بیلان نمک ارائه شده در این پژوهش نیز نقش تخلیه‌کننده‌ها را در کنترل شوری تایید می‌کند. با این‌حال اثربخشی آنها در کنترل شوری متفاوت است. بر اساس نتایج حاصل، بین تخلیه از آبگیر تحتانی (با دبی پایدار ۵–۱۰ متر مکعب بر ثانیه) و تثبیت شوری در لایه‌های میانی در محدوده ارتفاعی ۱۲۰–۱۶۰ متر همبستگی مشاهده می‌شود که این امر می‌تواند از انتقال شوری به لایه‌های بالایی جلوگیری نماید. لولهGRP با دبی بسیار کم ۵۰–۱۵۰ لیتر بر ثانیه تنها اثرات محلی محدودی در لایه ۹۰–۱۰۰ متر داشته و تأثیر قابل‌توجهی در مقیاس کل مخزن ندارد. تحلیل بیلان جرم نمک نشان داد که ورودی نمک از سازند گچساران روند کاهشی داشته و ذخیره نمک مخزن پس از مرحله اولیه آبگیری به‌شدت افزایش یافته و سپس تثبیت شده است، به‌ویژه از سال ۱۳۹۸ به بعد که مدیریت بهره‌برداری از خروجی تحتانی به‌طور واضح بهبود یافته است. نتایج این مطالعه شواهد عینی برای تایید اثربخشی استراتژی تخلیه آب شور لایه‌های میانی از طریق تخلیه‌کننده تحتانی ارائه نموده و تاکید می‌کند که بهره‌برداری مناسب از دریچه تخلیه‌کننده تحتانی مخزن سد گتوند کلید مدیریت پایدار شوری آب در این مخزن است.

کلیدواژه‌ها