برآورد مکانی فرسایش و رسوب با مدل‌های RUSLE و SEDD در آبخیز چهل‌چای استان گلستان

نظرنژاد, حبیب; آقاجان لیافو, فرخنده

doi:10.22098/mmws.2026.19535.1794

برآورد مکانی فرسایش و رسوب با مدل‌های RUSLE و SEDD در آبخیز چهل‌چای استان گلستان

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشیار، گروه آبخیزداری، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی، گرگان، ایران

² دانشجوی دکتری، گروه آبخیزداری، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی، گرگان، ایران

10.22098/mmws.2026.19535.1794

چکیده

فرسایش خاک به‌عنوان یکی از چالش‌های چندبعدی زیست‌محیطی، امنیت اکولوژیک و غذایی را در سطح جهانی تهدید می‌کند. آبخیز چهل‌چای در شهرستان مینودشت استان گلستان با مساحت 25683 هکتار، به‌دلیل شیب متوسط بالای 30 درصد، بارندگی زیاد (میانگین سالانه 766 میلی‌متر)، سازندهای زمین‌شناسی حساس به فرسایش و تغییرات گسترده کاربری اراضی (به‌ویژه تبدیل جنگل به اراضی زراعی)، از مناطق مستعد فرسایش و رسوب در شمال ایران محسوب می‌شود. این پژوهش با هدف برآورد مکانی فرسایش خاک و تولید رسوب و اولویت‌بندی مناطق بحرانی، با تلفیق مدل‌ اصلاح شده جهانی فرسایش خاک(RUSLE) و مدل توزیعی نرخ تحویل رسوب (SEDD) انجام شد. داده‌های مورد نیاز شامل نقشه‌ فرسایندگی باران، فرسایش‌پذیری خاک، توپوگرافی (طول شیب)، کاربری اراضی و پوشش گیاهی و اقدامات حفاظتی بود. نتایج مدل RUSLE نشان داد میانگین فرسایش سالانه آبخیز 4 تن در هکتار است که توزیع مکانی آن تحت تأثیر شدید عامل توپوگرافی (LS) و کاربری اراضی قرار دارد. بیشترین میزان فرسایش در اراضی زراعی واقع در شیب‌های تند مشاهده شد، در حالی‌که پوشش جنگلی تأثیر محافظتی قابل توجهی در کاهش فرسایش داشت. میانگین تولید رسوب سالانه در ایستگاه لزوره در خروجی آبخیز با استفاده از منحنی سنجه رسوب (روش حد وسط داده‌ها با ضریب تبیین 79/0) برابر با 11/24 تن در هکتار در سال و نسبت تحویل رسوب کل آبخیز 23 درصد برآورد شد. با به‎‌کارگیری مدل SEDD نقاط با نرخ تحویل رسوب بالا و بحرانی آبخیز از نظر رسوب تعیین شد. این مطالعه بر ضرورت حفظ و توسعه پوشش گیاهی طبیعی، به‌ویژه در مناطق شیبدار، و اعمال ملاحظات توپوگرافی در برنامه‌ریزی کاربری اراضی کشاورزی برای کاهش فرسایش تأکید می‌کند. مدل‌های مورد استفاده با وجود ساده‌سازی‌های ذاتی، ابزار کارآمدی برای شناسایی مناطق بحرانی و اولویت‌بندی اقدامات حفاظتی در شرایط کمبود داده‌های میدانی ارائه می‌دهند.

کلیدواژه‌ها